Monumenten en graven oorlogsslachtoffers

Plaquette op begraaf­plaats Zalt­bom­mel

Zater­dag 24 sep­tem­ber 2016 is een her­den­kingsplaquette ont­huld op de R.K. begraaf­plaats aan De Virieu­sin­gel in Zalt­bom­mel door Jan Klingen (klein­zoon Jan Klingen) en Heliante Dubbeld (klein­doch­ter Louis Boelen). Een lang gekoesterde wens gaat hiermee in vervulling, name­lijk het voort­du­rend her­denken van vier oorlogsslacht­of­fers van de Tweede Wereld­oor­log die op onze begraaf­plaats zijn begraven.

De Joodse Mary Wolff is bij een overval door Duitse soldaten doodgeschoten. De verzetshel­den Louis Boelen en Jan en Tilly Klingen zijn door de Duitse soldaten in de val gelokt en op 24 sep­tem­ber 1944 om het leven gebracht.

Hun inzet voor vrij­heid ten koste van hun eigen vrij­heid wordt welis­waar jaar­lijks her­dacht op 4 en 5 mei. Wij willen er echter voort­du­rend bij stil­staan en hopen hiermee ook de volgende gene­ra­ties aan te spreken. Immers de actuali­teit herinnert ons dage­lijks aan het feit dat...

Nieuws­be­richten over de ont­hul­ling

Het Brabants Dagblad en Het Kontakt hebben uit­ge­breid aan­dacht besteed aan de plaquette en aan de ont­hul­ling. Helaas zijn de berichten niet meer online be­schik­baar.

• Verslag en foto­se­rie van de waar­dige ont­hul­ling (Katho­liek Bom­me­ler­waard)

Toespraken tij­dens de ont­hul­ling

• Welkomst­woord Piet de Lange
• Toespraak door burge­mees­ter A. van den Bosch
• Toespraak door pastor Bertus Bus

Mary Wolff

Mary Wolff (tevens bekend als Mietje) was tij­dens de oorlog ondergedoken in hotel Gottschalk te Zalt­bom­mel. Ze verbleef daar onder de schuil­naam Coby of Coba Jansen. Op 8 juli 1944 werd het hotel door Duitse troepen over­val­len. Mietje Wolff is daarbij dode­lijk getroffen. Ook de eige­naar van het hotel, de heer H.A. van der Laak, kwam om het leven. Drie andere joodse onderduikers wer­den gearres­teerd en wegge­voerd naar Westerbork.

Mietje Wolff is aan­vanke­lijk begraven op de Algemene Begraaf­plaats aan de Bossche Poort te Zalt­bom­mel als ‘onbekend vrouws­persoon’. Na de oorlog is zij herbegraven als ‘doop­leer­linge’ op de r.k. begraaf­plaats aldaar.

In Hotel Gottschalk had Mary Wolff haar haar laten blon­de­ren, liep gewoon rond en hielp in de bedie­ning. Ze was verliefd gewor­den op de zoon des huizes. Bij de overval op het hotel werd ze bij de tap­kast doodgeschoten.

(www.joods­mo­nu­ment.nl)

Monu­ment voor onge­doopte kin­de­ren

In het pa­ro­chiearchief von­den we een opdracht tot het maken van een monu­ment voor onge­doopte kin­de­ren geda­teerd 23 mei 2001. Toen het voorstel in de pa­ro­chie werd be­spro­ken, werd het meteen en­thou­siast ont­van­gen. Zo zou het monu­ment ook een bete­ke­nis kunnen krijgen voor vrouwen die een (vroege) miskraam hebben gehad. Ook zij hebben wellicht behoefte aan zo’n ‘eigen’ plekje voor be­zin­ning op het kerkhof. Er werd ook opgemerkt dat het ook bete­ke­nis zou kunnen hebben voor diegenen die vroe­ger hun eigen leven namen en ook in ongeweide grond wer­den begraven. De sug­ges­tie voor een monu­ment kreeg in ieder geval zoveel bijval dat het eind 2001 is ge­rea­li­seerd.

• Brief met de opdracht aan kunste­naar B.M. van Knijff

Bij het monu­mentje staat nog een plaquette met de tekst: “Zeg maar zacht: Ave Maria. Hier vormt God met ons een band, ook de kleinsten die hier rusten staan ge­schre­ven in Zijn hand.”

Louis Boelen

Louis Boelen was de gastvrije eige­naar van voor­ma­lig hotel-restaurant ‘Den Boogerd’. Hij was betrokken bij de ini­tia­tie­ven van burge­mees­ter Van Goest-Meijer om een inlich­tingen- en vlucht­rou­te via Spanje naar Engeland tot stand te brengen.

In Drielse Vertellingen (jaar­lijks perio­diek van het Driels Museum) van 2015 stond het levens­ver­haal van Louis Boelen uit­ge­breid be­schre­ven door ir. Gerard Dubbeld met mede­wer­king van Rianne Dubbeld-Boelen. Ook Jan en Tilly Klingen komen aan in dit uit­ge­breide artikel aan bod.

• Drielse Vertellingen 2015 (PDF)

Jan en Tilly Klingen

Jan Klingen is geboren in Gouda in 1884 en brengt een groot deel van zijn carrière door in Gilze Rijen. Na zijn aan­stel­ling in 1923 als hoofd-onder­wij­zer van de lagere school in Alem, betrekt hij met vrouw en kin­de­ren het schoolhuis in de St. Odrada­straat. De Klingens hebben zeven kin­de­ren.

Voor de inwoners van Alem was het dui­de­lijk: de familie Klingen maakte deel uit van het verzet. Naast Jan, zijn drie van zijn kin­de­ren, Jan (broe­der Jozef), Tilly en Leo, gesneu­veld in de oorlog. Jan en Tilly zijn samen met Louis Boelen omgebracht op 24 sep­tem­ber 1944 en liggen begraven op de R.K. begraaf­plaats te Zalt­bom­mel.

Mechtilde Meijer heeft in 2014 het levens­ver­haal van de familie opgetekend:

• De familie Klingen (PDF)

Johannes Jansen

In de nadagen van de tweede wereld­oor­log is, tij­dens een van de vele luchtaan­val­len door geallieerde bommen­wer­pers formaties op Nazi Duits­land, Johannes Jansen ( * 30 juli 1873, † 15 februari 1945) om het leven geko­men. Johannes Jansen stond op 15 februari 1945 op het trottoir in het begin van de Boschs­straat bij zijn horeca onderne­ming o.a. te kijken naar de overvliegende geallieerde bommen­wer­pers. Men was net terug van de evacuatie en bezig om het pand schoon te maken toen plot­se­ling, op de hoek Bosch­straat - Omhoeken, een granaat explo­deerde. Een rondvliegende scherf van deze ‘afzwaaier’ heeft Johannes Jansen ter plekke ont­hoofd.

Monu­ment in Alem

    

Ongeveer hal­ver­wege de Jan Klingenweg te Alem is een her­den­kings­mo­nu­ment opge­steld. Het is een gemetselde bak­ste­nen gedenk­zuil, bekroond met een reliëf van Maria. Aan de voor- rechter- en linkerzijde van de zuil zijn drie plaquettes aan­ge­bracht met daarop de namen van Jan en Tilly Klingen, Louis Boelen, broe­der Jozef en Leo Klingen. Achter het gedenkteken ligt een grasperk in de vorm van een kruis.

• Alem, oorlogs­mo­nu­ment (4en5mei.nl)

Begraaf­plaats Zalt­bom­mel

De Oude Algemene Begraaf­plaats aan de Bossche Poort in Zalt­bom­mel is een his­to­rische, sfeer­volle ge­meen­telijke begraaf­plaats uit 1810, gelegen op de stadswal van de ves­ting, met oude graf­mo­nu­menten, een baarhuisje en smeedijzeren hek­werk als rijks­mo­nu­menten, een imposante dubbele beuk in het mid­den en een apart Joods gedeelte.

Het is tevens de locatie van een oorlogsgraf van het Gemenebest, waar de Canadese Typhoon-piloot Alfred Stewart Smith (31) begraven ligt, die op 1 januari 1945 neerstortte tij­dens een missie boven Gorinchem. Op de begraaf­plaats bevindt zich een glasplaat (her­den­kingsplaquette) met namen van gesneuvel­den uit de Tweede Wereld­oor­log, en aan de rand van de Derde Joodse begraaf­plaats staat het Joodse monu­ment: een betonnen zuil die oprijst uit een davidster en bekroond wordt door een bronzen menora, ter nage­dach­te­nis aan de 58 Joodse inwoners van Zalt­bom­mel, Rossum en Herwijnen die in 1942-1943 wer­den wegge­voerd en vermoord, met hun namen aan­ge­bracht op het monu­ment.

• Details en foto's

Oorlogsgraf op begraaf­plaats Velddriel

   

Sinds 1999 wordt elk jaar een korte her­den­kings­plech­tig­heid gehou­den op het kerkhof van de Sint Martinus­kerk te Velddriel voor de Engelse marinier Patrick Kenneth Pearce en voor de Velddrielenaren die door oorlogs­ge­weld om het leven geko­men zijn.

Plaquettes op de Sint-Martinus­kerk in Kerkdriel

Aan de zij­kant van de Sint-Martinus­kerk in Kerkdriel (Kerk­straat) hangt een plaquette van zwart natuursteen ter nage­dach­te­nis aan geallieerde mili­tai­ren. Op de plaquette is een afbeel­ding van een klaproos (poppy) aan­ge­bracht, het symbool van de gevallenen uit de Tweede Wereld­oor­log. De Engelse tekst luidt:

Daar­on­der staan de namen van de 26 geallieerde soldaten die tussen mei 1942 en april 1945 in deze dorpen om het leven kwamen. Het monu­ment is in 2010 opgericht op ini­tia­tief van amateur­his­to­ri­cus Ronny van Hoften en ont­huld op 30 ok­to­ber van dat jaar. Het herinnert aan de offers die deze mili­tai­ren brachten voor de be­vrij­ding van de Bom­me­ler­waard.

Op de hoek van de kerk, bij de doop­ka­pel, staat een natuur­ste­nen gedenksteen met bovenin het Ereteken voor Orde en Vrede. Het monu­ment her­denkt de Drielenaren die tussen 1945 en 1962 zijn gesneu­veld in het voor­ma­lige Neder­lands-Indië en Nieuw-Guinea, in het bij­zon­der Louis van den Oord en Machiel Pardoel, die bei­den in 1949 tij­dens de koloniale oorlog door oorlogshan­de­lin­gen om het leven kwamen. Het is een ini­tia­tief van de Vereni­ging Oud Mili­tai­ren Indiëgan­gers (VOMI) en de Com­mis­sie Gedenkteken Indië Gevallenen Maasdriel en werd op 17 april 1999 ont­huld door nabe­staan­den en burge­mees­ter mr. J.C.M. Pommer. Bij de her­den­kingen zijn nog altijd Neder­landse veteranen aanwe­zig die zelf in Indië en Nieuw-Guinea hebben gediend.

• Details en foto's van de plaquettes

Twee oorlogs­mo­nu­menten in Hedel

foto: Karrow

In Hedel staan op de hoek van de Kerk­straat en de Wilhelmina­straat twee oorlogs­mo­nu­menten vlak bij elkaar. Het oudste monu­ment, geplaatst in 1956, bestaat uit een beel­den­groep van drie peinzende vrouwen met het opschrift “Sta een ogen­blik stil, opdat wij niet vergeten”. In dit monu­ment is een do­cu­ment ingemetseld met de namen van alle slacht­of­fers uit de Bom­me­ler­waard uit de Tweede Wereld­oor­log. Direct ernaast bevindt zich het monu­ment van de Prinses Irene Brigade uit 2003: een gemetselde muur met een stenen plaquette waarop de namen staan van de der­tien mili­tai­ren van de Brigade die in april 1945 in Hedel zijn gesneu­veld. Bovenop het monu­ment staat de his­to­rische hecto­me­ter­paal 26.1, die de exacte plek mar­keert waar de Prinses Irene Brigade over de Maas aan land kwam. Het monu­ment herinnert aan de hevige gevechten die zich toen in Hedel afspeel­den en aan de be­vrij­ding van Noord-Neder­land.

Am­mer­zo­den

In Am­mer­zo­den staat aan de Voor­straat een sobere maar in­druk­wek­kende gedenkmuur van gemetseld baksteen. Op de muur is een plaquette van natuursteen aan­ge­bracht met de namen van de lokale inwoners die omkwamen tij­dens de Tweede Wereld­oor­log en de Indonesische Onaf­han­ke­lijk­heids­oor­log (1945-1949). Boven de namen staat een ontroerende tekst:

Het monu­ment her­denkt bur­gers, verzets­men­sen en mili­tai­ren uit Am­mer­zo­den en vormt een stille her­in­ne­ring aan de offers die in dit dorp zijn gebracht. Het is een plek waar jaar­lijks op 4 mei kransen wor­den gelegd en waar voorbij­gan­gers nog steeds een bloem neerleggen. De locatie is een­vou­dig te vin­den in het centrum van het dorp, nabij de kerk.

Hurwenen

In Hurwenen staat een be­schei­den oorlogs­mo­nu­ment dat dient als her­in­ne­ring aan de Tweede Wereld­oor­log voor de inwoners van het dorp. Het monu­ment, gelegen in het centrum nabij de Dorps­straat (coördinaten ongeveer 51.8118, 5.3156), her­denkt de bur­gers en dorps­ge­no­ten die tij­dens de bezet­ting en de be­vrij­ding omkwamen. Hoewel het geen groot beeld of uit­ge­breide muur is, vormt het een stille en waar­dige plek voor be­zin­ning. Jaar­lijks wordt hier op 4 mei her­dacht met kransleg­gingen.

Op de nabij­ge­le­gen Ge­meen­telijke Begraaf­plaats ligt bovendien het Neder­landse oorlogsgraf van verzetsstrij­der Leonard Wilkens, die op 14 april 1945 in Hurwenen om het leven kwam. Dit graf maakt vaak deel uit van de lokale her­den­kingen.

Fort Sint-Andries

Bronzen beeld dat tot 2012 op de dijk stond

Op de Waal­dijk bij Fort Sint Andries staat het in­druk­wek­kende Hadwin & Stopher Memorial: een groot, expressief hoofd van een jonge Engelse soldaat, uitkijkend vanaf de dijk langs de Waal. Dit monu­ment herinnert aan vier Britse soldaten van het 43e Reconnaissance Regi­ment die op 26 ok­to­ber 1944 tij­dens een verken­ningspatrouille vanuit Dreumel in een Duitse hin­derlaag liepen en sneuvel­den. Het oor­spron­ke­lijke bronzen beeld werd in 2012 helaas gestolen, maar is ver­vangen door een krach­tige cortenstalen sculptuur van dezelfde beeld­hou­wer. Het gezicht met helm en de sym­bo­li­sche scheur maken het monu­ment extra aan­grij­pend – een stille getuige van de strijd om onze vrij­heid, pal aan de rivier de Waal.

Links

• Toespraak Dodenher­den­king 2023 (pdf)
• Verhaal van A. Hes (YouTube)
• aan­kon­di­ging over onrust in Zalt­bom­mel juli 1944 (Streefarchief)
• Oorlogsher­in­ne­ringen van Gerry Kleijn-de Gier
• Jan Klingen (WikiPedia)
• Driels Museum
• Stiching Mikwe Zalt­bom­mel